Category Teacher’s Resources

CRE SCHEMES OF WORK FORM 1 TO 4

CRE SCHEMES OF WORK FORM 1 TO 4

CRE SCHEMES OF WORK FORM 1 TO 4

1 CRE schemes Form 1 Term one, two and three

Download (Gods people, Golden Tips, Oxford, KLB)

2 CRE schemes Form 2 Term one, two and three

Download (Gods people, Golden Tips, Oxford, KLB)

3 CRE schemes Form 3 Term one, two and three

Download (Gods people, Golden Tips, Oxford, KLB)

4 CRE schemes Form 4 Term one, two and three

Download (Gods people, Golden Tips, Oxford, KLB)

HISTORY SCHEMES OF WORK FORM 1 TO 4

HISTORY SCHEMES OF WORK FORM 1 TO 4

HISTORY SCHEMES OF WORK FORM 1 TO 4

1 History schemes Form 1 Term one, two and three

Download (Milestone, Gateway, KIE, KLB)

2 History schemes Form 2 Term one, two and three

Download (Milestone, Gateway, Evolving world)

3 History schemes Form 3 Term one, two and three

Download (Milestone, Gateway, Evolving World, Golden Tips, High Flyer)

4 History schemes Form 4 Term one, two and three

Download (Milestone, Gateway, Evolving World, Golden Tips, High Flyer, Explore)

COMPLETE PHYSICS SCHEMES FORM 1 TO 4

COMPLETE PHYSICS SCHEMES FORM 1 TO 4 TERM 1,2,3

SECTION A: SECONDARY SCHOOL SCHEMES OF WORK

PHYSICS SCHEMES OF WORK FORM 1 TO 4

COMPLETE PHYSICS SCHEMES FORM 1 TO 4 TERM 1,2,3

Download (Complete Form 1,2,3,4 Term 1,2,3)

PHYSICS SCHEMES FORM ONE

1 Physics schemes Form 1 Term one

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

2 Physics schemes Form 1 Term two

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

3 Physics schemes Form 1 Term three

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

PHYSICS SCHEMES FORM TWO

1 Physics schemes Form 2 Term one

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

2 Physics schemes Form 2 Term two

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

3 Physics schemes Form 2 Term three

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

PHYSICS SCHEMES FORM THREE

1 Physics schemes Form 3 Term one

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

2 Physics schemes Form 3 Term two

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

3 Physics schemes Form 3 Term three

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

PHYSICS SCHEMES FORM FOUR

1 Physics schemes Form 4 Term one

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

2 Physics schemes Form 4 Term two

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

3 Physics schemes Form 4 Term three

Download (Comprehensive Secondary Physics, Secondary Physics KLB)

All TSC forms for teachers: Free PDF download

How To Apply For A TSC Number in Kenya 2020

A teacher who is seeking for a transfer, for instance, must fill the Transfer form that is endorsed by the head and submitted to the TSC for action.

Other, many, types of TSC forms also exist. If you have been wondering where to get the forms, then worry not. Click on the links below to download the forms free of charge and in PDF form. Each form contains instructions on how to complete the parts. Remember to read these instructions correctly before completing the form. In case in doubt, do not hesitate to consult your head or TSC Subcounty office for clarification.

Here are the TSC forms:

TEACHER TRANSFER APPLICATION FORM

This form is filled by a teacher who wishes to change his/ her current work station. The form enables the commission to consider a teacher’s intra and inter county transfer request. The reason for seeking the transfer must be satisfactory enough to warrant the transfer. Such reasons as ‘on medical grounds’ with supportive evidence is presumably given much weight by TSC. Those with organized swaps also get an easy ride.  Click on this link to get the TSC Transfer Form

TSC EMPLOYMENT FORM

This form is filled by teachers after successful interview/ recruitment. Get the TSC Employment Form here

TSC PROMOTION FORM

The TSC promotion form is for common cadre promotions. It is filled by teachers who have successfully served the required number of years in a given job grade. The form is filled by the head of institution. It is good to get the form ready and sent to TSC three months prior the expiry of the required minimum number of years that a teacher is to serve in the job group. The TSC Job group promotion form can be found on this link.

KCSE Past Papers Mathematics 2018 Paper 2

KCSE Past Papers Mathematics 2019

KCSE Past Papers Mathematics 2018 Paper 2

Mathematics Alt A – Paper 2 – November 2018 – 2.5 Hours

Kenya Certificate of Secondary Education

2018 Mathematics Paper 2

Section I (50 marks)

1. Given that 2 log x2+log = k log x, find the value of k. (2 marks)

2. A variable P varies directly as t3 and inversely as the square root of s. When t = 2 and s = 9, P = 16. Determine the equation connecting P, t and s, hence find P when s = 36 and t=3. (4 marks)

3. Asia invested some money in a financial institution. The financial institution offered 6% per annum compound interest in the first year and 7% per annum in the second year. At the end of the second year, Asia had Ksh 170 130 in the financial institution. Determine the amount of money Asia invested. (3 marks)

4. The figure below represents a wedge ABCDEF. EF 10 cm, angle FBE 45° and the angle between the planes ABFE and ABCD is 20°.

Calculate length BC, correct to l decimal place.(3 marks)

5. Simplify √ 54 + ∛ 3/ √ 3 (2 marks)

6. In the figure below, AB is a tangent to the circle, centre O and radius 6 cm. The arc AC subtends an angle of 60° at the centre of the circle.

Calculate the area of the shaded region, correct to 1 decimal place. (4 marks)

7. Use completing the square method to solve 3x2 + Sx — 6 = 0, correct to 3 significant figures. (3 marks)

8. Three workers, working 8 hours per day can complete a task in 5 days. Each worker is paic Ksh 40 per hour. Calculate the cost of hiring 5 workers if they work for 6 hours per day tc complete the same task. (3 marks)

9. The table below represents a relationship between two variables x and y.

x 1 2 3 4 5 6
y 3.5 4.5 8.0 8.5 11 13

(a) On the grid provided draw the line of best fit.(3 marks)

(b) Use the graph to find the value off when x — 0.(1 marks)

10. State the amplitude and the phase angle of the curve y = 2sin x — 30° .(2 marks)

11. The mass, in kilograms, of 9 sheep in a pen were: 13, 8, 16, 17, 19, 20, 15, 14 and 11.

Determine the quartile deviation of the data. (3 marks)

12. The position of two points C and D on the earth’s surface are (8°N, l 0OE) and (8°N, 30°E) respectively. The distance between the two points is 600 nm. Determine the latitude on which C and D lie. (3 marks)

13. In the figure below OP — p, OR = r, PQ:QR = 1:2 and PS = 3PR.

Express QS in terms of p and r. (4 marks)

14. In a certain firm there are 6 men and 4 women employees. Two employees are chosen at random to attend a seminar. Determine the probability that a man and a woman are chosen. (3 marks)

15. Under a transformation T = (4 —3) (2 3)

, triangle OAB is mapped onto triangle OA’B’ with vertices O(0,0), A’(18,0) and B'(18, 6). Find the area of triangle OAB. (3 marks)

16. Find the value of k if

Section II

Answer any 5 questions from this section

17. The 5th and 10th terms of an arithmetic progression are 18 and —2 respectively. (a) Find the common difference and the first term. (4 marks)

(b) Determine the least number of terms which must be added together so that the sum of the progression is negative. Hence find the sum. (6 marks)

18.Complete the table below for the equation y=x2-4x+2

(2 marks)

x 0 1 2 3 4 5
y

(b) On the grid provided draw the graph y = x2 — 4x + 2 for 0≤ x ≤ 5. Use 2 cm to represent 1 unit on the x-axis and 1 cm to represent 1 unit on the y-axis. (3 marks)

(c) Use the graph to solve the equation, x2 — 4x + 2 = 0 (2 marks)

(d) By drawing a suitable line, use the graph in (b) to solve the equation A-2 — 5x + 3 = O. (3 marks)

19. (a) The table below shows the frequency distribution of heights of 40 plants in a tree nursery.

(a) State the modal class. (1 marks)

(b) Calculate:

(i) the mean height of the plants; (3 marks)

(ii) the standard deviation of the distribution. (4 marks)

(c) Determine the probability that a plant taken at random has a height greater than 40 cm. (2 marks)

20. (a) Using a ruler and a pair of compasses only, construct: (i) a parallelogram ABCD, with line AB below as part of it, such that AD = 7 cm and angle BAD = 600; (3 marks)

(ii) the locus of points equidistant from AB and AD; (1 mark)

(iii) the perpendicular bisector of BC. (1 mark) (b) (i) Mark the point P that lies on DC and is equidistant from AB and AD. (1 mark)

(ii) Measure BP. (1 mark)

(c) Describe the locus that the perpendicular bisector of BC represents. (1 mark)

(d) Calculate the area of trapezium ABCP. (2 marks)

21. The table below shows some values of the curves y = 2 cos x and y = 3 sin x.

(a) Complete the table for values of y = 2 cos x and y = 3 sin x, correct to 1 decimal place. (2 marks)

On the grid provided, draw the graphs of y = 2 cos x and y = 3 sin x for 0° x 360°, on the same axes. (5 marks)

(c) Use the graph to find the values of x when 2 cos x — 3 sin x = 0 (2 marks)

(d) Use the graph to find the values of y when 2 cos x = 3 sin x. (1 marks)

22. The figure below is a model of a watch tower with a square base of side 10 cm. Height PU is 15 cm and slanting edges UV = TV = SV = RV = 13 cm.

Giving the answer correct to two decimal places, calculate:

(a) length MP; (2 marks)

(b) the angle between MU and plane MNPQ; (2 marks)

(c) Length of VO; (3 marks)

(d) The angle between planes VST and RSTU; (3 marks)

23. The table below shows monthly income tax rates for a certain year.

In that year a monthly personal tax relief of Ksh 1 280 was allowed. In a certain month of that year, Sila earned a monthly basic salary of Ksh 52 000, a house allowance of Ksh 7 800 and a commuter allowance of Ksh 5 000.

(a) Calculate:

(i) Sila’s taxable income;(3 marks)

(ii) the net tax payable by Sila in that month;(5 marks)

(b) In July that year, Sila’s basic salary was raised by 4%. Determine Sila’s net salary in July.(3 marks)

24 A hotel buys beef and mutton daily. The amount of beef bought must be at least 30kg and that of mutton at least 20 kg. The total mass of beef and mutton bought should not exceed 100 kg. The beef is bought at Ksh 360 per kg and the mutton at Ksh 480 per kg.

The amount of money spent on both beef and mutton should not exceed Ksh 43 200 per day. Let x represent the number of kilograms of beef and y the number of kilograms of mutton.

(a) Write the inequalities that represent the above information.(3 marks)

(b) On the grid provided, draw the inequalities in (a) above.(3 marks)

(c) The hotel makes a profit of ksh 50 on each kg of beef and ksh 60 on each kg of mutton.Determine the maximum profit the hotel can make(3 marks)

2018 Mathematics Paper 2

1. Given that 2 log x2+log = k log x, find the value of k. (2 marks)

2 log x2+log√x=klogx

log(x4x1/2

=logxk

k=1/2

2. A variable P varies directly as t3 and inversely as the square root of s. When t = 2 and s = 9, P = 16. Determine the equation connecting P, t and s, hence find P when s = 36 and t=3. (4 marks)

3. Asia invested some money in a financial institution. The financial institution offered 6% per annum compound interest in the first year and 7% per annum in the second year. At the end of the second year, Asia had Ksh 170 130 in the financial institution. Determine the amount of money Asia invested. (3 marks)

p2=170130

p2=170130/1.07

=Ksh 150000

4. The figure below represents a wedge ABCDEF. EF 10 cm, angle FBE 45° and the angle between the planes ABFE and ABCD is 20°.

Calculate length BC, correct to l decimal place.(3 marks)

BF = 10 B1

Cos 20‘ BC/10

BC=10 Cos 20º

=9.4 cm

5. Simplify √ 54 + ∛ 3/ √ 3 (2 marks)

6. In the figure below, AB is a tangent to the circle, centre O and radius 6 cm. The arc AC subtends an angle of 60° at the centre of the circle.

Calculate the area of the shaded region, correct to 1 decimal place. (4 marks)

AB=6tan 60º or OB = 6/cos69

Area of triangle OAB =1/2x60x 6tan 60º

Area of sector OAC=60/360 x π x 62

Area of shaded part = 31.18 —18.85

— 12.3 cm2

7. Use completing the square method to solve 3x2 + Sx — 6 = 0, correct to 3 significant figures.(3 marks)

8. Three workers, working 8 hours per day can complete a task in 5 days. Each worker is paic Ksh 40 per hour. Calculate the cost of hiring 5 workers if they work for 6 hours per day tc complete the same task. (3 marks)

W : H : D

3 : 5 😡

No. of Days = 5x 8/6×3/5

=4days

cost=5x6x4x40

=Ksh4800

9. The table below represents a relationship between two variables x and y.

x 1 2 3 4 5 6
y 3.5 4.5 8.0 8.5 11 13

(a) On the grid provided draw the line of best fit.(3 marks)

(b) Use the graph to find the value off when x — 0.(1 marks)

When = 0, y = 1

10. State the amplitude and the phase angle of the curve y = 2sin x — 30° .(2 marks)

Amplitude = 2

Phase angle = 30°

11. The mass, in kilograms, of 9 sheep in a pen were: 13, 8, 16, 17, 19, 20, 15, 14 and 11.

Determine the quartile deviation of the data. (3 marks)

12. The position of two points C and D on the earth’s surface are (8°N, l 0OE) and (8°N, 30°E) respectively. The distance between the two points is 600 nm. Determine the latitude on which C and D lie. (3 marks)

Longitude difference = 30 — 10 = 20°

600 — 20 x 60 Cos B

Cos 8 = 0.5

8 = 60°

Latitude = 60°N

13. In the figure below OP — p, OR = r, PQ:QR = 1:2 and PS = 3PR.

Express QS in terms of p and r. (4 marks)

14. In a certain firm there are 6 men and 4 women employees. Two employees are chosen at random to attend a seminar. Determine the probability that a man and a woman are chosen. (3 marks)

P(MW or WM) =6/10 + 4/9 + 4/10 + 6/9

24/90+24/90

=8/15

15. Triangle OAB is mapped onto triangle OA’B’ with vertices O(0,0), A’(18,0) and B'(18, 6). Find the area of triangle OAB. (3 marks)

16. Find the value of k if

Section II

Answer any 5 questions from this section

17. The 5th and 10th terms of an arithmetic progression are 18 and —2 respectively. (a) Find the common difference and the first term. (4 marks)

a + 4d= 18

a + 9d= — 2

5d = —20

a = 34

(b) Determine the least number of terms which must be added together so that the sum of the progression is negative. Hence find the sum. (6 marks)

18.Complete the table below for the equation y=x2-4x+2

(2 marks)

x 0 1 2 3 4 5
y

(b) On the grid provided draw the graph y = x2 — 4x + 2 for 0≤ x ≤ 5. Use 2 cm to represent 1 unit on the x-axis and 1 cm to represent 1 unit on the y-axis. (3 marks)

(c) Use the graph to solve the equation, x2 — 4x + 2 = 0 (2 marks)

x=0.6± 0.05

x=3.4 ± 0.05

(d) By drawing a suitable line, use the graph in (b) to solve the equation A-2 — 5x + 3 = O. (3 marks)

19. (a) The table below shows the frequency distribution of heights of 40 plants in a tree nursery.

(a) State the modal class. (1 marks)

Model Class 30 – 40

(b) Calculate:

(i) The mean height of the plants; (3 marks)

(ii) the standard deviation of the distribution. (4 marks)

(c) Determine the probability that a plant taken at random has a height greater than 40 cm. (2 marks)

No. of plants whose height>40 = 4+2=6

p(height>40cm)=6/40=0.15

20. (a) Using a ruler and a pair of compasses only, construct:

(i) a parallelogram ABCD, with line AB below as part of it, such that AD = 7 cm and angle BAD = 600; (3 marks)

(ii) the locus of points equidistant from AB and AD; (1 mark)

Angle bisector of (iii) the perpendicular bisector of BC. (1 mark)

bisector of BC ✓ drawn

(b) (i) Mark the point P that lies on DC and is equidistant from AB and AD. (1 mark)

Point P identified and ✓ marked on line DC

(ii) Measure BP. (1 mark)

BP = 7 ± O. 1 cm

(c) Describe the locus that the perpendicular bisector of BC represents. (1 mark)

Locus of Points equidistant from B and C

(d) Calculate the area of trapezium ABCP. (2 marks)

21. The table below shows some values of the curves y = 2 cos x and y = 3 sin x.

(a) Complete the table for values of y = 2 cos x and y = 3 sin x, correct to 1 decimal place. (2 marks)

On the grid provided, draw the graphs of y = 2 cos x and y = 3 sin x for 0° x 360°, on the same axes. (5 marks)

(c) Use the graph to find the values of x when 2 cos x — 3 sin x = 0 (2 marks)

2cosx-3sinx=0

=2cosx=3sinx

x=34° and x=214°

(d) Use the graph to find the values of y when 2 cos x = 3 sin x. (1 marks)

y=1.6 and y = -1.6

22. The figure below is a model of a watch tower with a square base of side 10 cm. Height PU is 15 cm and slanting edges UV = TV = SV = RV = 13 cm.

Giving the answer correct to two decimal places, calculate:

(a) length MP; (2 marks)

MP2=102+102

MP=√ 200 =14.14

(b) the angle between MU and plane MNPQ; (2 marks)

(c) Length of VO; (3 marks)

(d) The angle between planes VST and RSTU; (3 marks)

23. The table below shows monthly income tax rates for a certain year.

In that year a monthly personal tax relief of Ksh 1 280 was allowed. In a certain month of that year, Sila earned a monthly basic salary of Ksh 52 000, a house allowance of Ksh 7 800 and a commuter allowance of Ksh 5 000.

(a) Calculate:

Taxable income = 52000 + 7800 + 5000 = Ksh 64800

(i) Sila’s taxable income;(3 marks)

Tax payable 11180×0.1=1118

10534x 0.15 =1580.10

10534 x0.2 = 2106.80

10534x 0.25 = 2633.50

22018x 0.3 = 6605.4

Total tax = 14043.8

(ii) the net tax payable by Sila in that month;(5 marks)

Net tax = 14043.8 —1280 = 12763.8

(b) In July that year, Sila’s basic salary was raised by 4%. Determine Sila’s net salary in July.(3 marks)

Additional tax = 4/100 x 52000 x 0.3 100 = Ksh 624

40 Net salary = 64800 — 12763.8 — 624 + (4/100 x 52 000)

= Ksh 53492.20

24 A hotel buys beef and mutton daily. The amount of beef bought must be at least 30kg and that of mutton at least 20 kg. The total mass of beef and mutton bought should not exceed 100 kg. The beef is bought at Ksh 360 per kg and the mutton at Ksh 480 per kg.

The amount of money spent on both beef and mutton should not exceed Ksh 43 200 per day. Let x represent the number of kilograms of beef and y the number of kilograms of mutton.

(a) Write the inequalities that represent the above information.(3 marks)

x≥30; y≥20

x+y=≤100

360x+480≤43200 0r 3x+4y≤360

(b) On the grid provided, draw the inequalities in (a) above.(3 marks)

(c) The hotel makes a profit of ksh 50 on each kg of beef and ksh 60 on each kg of mutton. Determine the maximum profit the hotel can make (3 marks)

objective function = 50x+60y

profit=50×60+60×60

=5600

kcse Past Papers Mathematics 2018 (121/1)

KCSE Past Papers Mathematics 2019

KCSE Past Papers Mathematics 2018 (121/1)

kcse Mathematics Alt A – Paper 1 – November 2018 – 2.5 Hours

Kenya Certificate of Secondary Education

2018 Mathematics Paper 1

Section I (50 marks)

Answer all the questions in this section.

1. Without using a calculator, evaluate:(3 marks)

2. Given that 6 2n-3= 7776, find the value of n. (3 marks)

3. The base of a right pyramid is a rectangle of length 80 cm and width 60 cm. Each slant edge of the pyramid is 130 cm. Calculate the volume of the pyramid. (3 marks)

4. In the figure below ABCDEF is a uniform cross section of a solid. Given that FG is one of the visible edges of the solid, complete the sketch showing the hidden edges with broken lines.

5. The lengths of three wires were 30m, 36 m and 84m. Pieces of wire of equal length were cut from the three wires. Calculate the least number of pieces obtained. (4 marks)

6. A two digit number is such that, the sum of its digits is 13. When the digits are interchanged, the original number is increased by 9. Find the original number. (4 marks)

7. (a) Using a ruler and a pair of compasses only, construct a quadrilateral PQRS in which PQ = 5 cm, PS = 3 cm, QR = 4 cm, PQR = 135° and SPQ is a right angle. (2 marks)

(b) The quadrilateral PQRS represents a plot of land drawn to a scale of l:4000. Determine the actual length of RS in metres. (2 marks)

8. Given that OA = 3 and OB = . Find the mid point M of AB.

9. Two towns R and S are 245 km apart. A bus travelling at an average speed of 60 km/h left tow: R for town S at 8.00 a.m. A truck left town S for town R at 9.00 a.m and met with the bus c 11.00a.m. Determine the average speed of the truck. (4 marks)

10. In the parallelogram WXYZ below, WX = 10 cm, XY = 5 cm and WXY = 150°.

Calculate the area of the parallelogram. (3 marks)

11. Without using mathematical tables or a calculator, evaluate sin 30°-sin60 °/tan60°(3 marks)

12. Use matrix method to solve: 5x + 3J = 35

3x — 4y — —8

(3 marks)

13. Expand and simplify.

(2x + 1)2 + (x — 1)(x — 3).(2 marks)

14. Use mathematical tables to find the reciprocal of 0.0247, hence evaluate

𢆳.025/0.1247 correct to 2 decimal places.(3 marks)

15. A Kenyan businessman intended to buy goods worth US dollar 20 000 from South Africa Calculate the value of the goods to the nearest South Africa (S.A) Rand given that 1 US dollar = Ksh 101.9378 and 1 S.A Rand = Ksh 7.6326. (3 marks)

16. A photograph print measuring 24cm by 15 cm is enclosed in a frame.

A uniform space of width x cm is left in between the edges of the photograph and the frame. If the area of the space i‹ 270cm’, find the value ofx. (3 marks)

Section II (50 marks)

Answer any five questions from this section.

17. A school water tank is in the shape of a frustum of a cone. The height of the tank is 7.2 m and the top and bottom radii are 6m and 12 m respectively.

(a) Calculate the area of the curved surface of the tank, correct to 2 decimal places. (4 marks)

(b) Find the capacity of the tank, in litres, correct to the nearest litre. (3 marks)

(c) On a certain day, the tank was filled with water. If the school has 500 students and each student uses an average of 40 litres of water per day, determine the number of days that the students would use the water. (3 marks)

18. Two vertices of a triangle ABC are A (3,6) and B (7,12).

(a) Find the equation of line AB.(3 marks)

(b) Find the equation of the perpendicular bisector of line AB.(4 marks)

(c) Given that AC is perpendicular to AB and the equation of line BC is y = -5x + 47, find the co-ordinates of C. (3 marks)

19. The distance covered by a moving particle through point O is given by the equation, s = t3 – 15t2 + 63f — 10.

Find:

(a) distance covered when f = (2 marks)

(b) the distance covered during the 3rd second;(3 marks)

(c) the time when the particle is momentarily at rest;(3 marks)

(d) the acceleration when t — 5.(2 marks>

20. The diagram below shows triangle ABC with vertices A(— 1, —3), B(1, — 1) and C(0,0), and line M.

(a) Draw triangle A’B’C’ the image of triangle ABC under a reflection in the line M. (2 marks)

(b) Triangle A“B“C“ is the image of triangle A’B’C’ under a transformation represented by the matrix T = (1 2) (0 1)

(i) Draw triangle A”B”C“ (3 marks)

(ii) Describe fully the transformation represented by matrix T. (3 marks)

(iii) Find the area of triangle A’B’C’ hence find area of triangle A“B“C”. (2 marks)

21. The figure below shows two triangles, ABC and BCD with a common base BC = 3.4 cm. AC = 7.2 cm, CD = 7.5 cm and ABC = 90°.

The area of triangle ABC = Area of triangle ∠BCD.

Calculate, correct to one decimal place:

(a) the area of triangle ABC;(3 marks)

(b) the size of ∠BCD; (3 marks)

(c) the length of BD;(2 marks)

(d) the size of ∠BDC.(2 marks)

22. (a) On the grid provided, draw the graph of y = 4-1/4x2for -4 ≤ x ≤ (2 marks)

(b) Using trapezium rule, with 8 strips, estimate the area bounded by the curve and the z-axis. (3 marks)

(c) Find the area estimated in part (b) above by integration. (3 marks)

(d) Calculate the percentage error in estimating the area using trapezium rule. (2 marks)

23. Three business partners Abila, Bwire and Chirchir contributed Ksh 120 000, Ksh 180 000 and Ksh 240 000 respectively, to boost their business.

They agreed to put 20% of the profit accrued back into the business and to use 35% of the profits for running the business (official operations).

The remainder was to be shared among the business partners in the ratio of their contribution. At the end of the year, a gross profit of Ksh 225 000 was realised.

(a) Calculate the amount:

(i) put back into the business;(2 marks)

(ii) used for official operations.(1 marks)

(b) Calculate the amount of profit each partner got.(4 marks)

(c) If the amount put back into the business was added to individuals’s shares proportionately to their initial contribution, find the amount of Chirchir’s new shares. (3 marks)

24. The equation of a curve is given as y=1/3x3-4x+5 Determine:

(a) The value of y when x = 3; (2 marks)

(b) The gradient of the curve at x = 3; (3 marks)

(c) The turning points of the curve and their nature. (5 marks)

 

Questions and Answers

2018 Mathematics Paper 1

1. Without using a calculator, evaluate:(3 marks)

2. Given that 6 2n-3= 7776, find the value of n. (3 marks)

7776 = 65

662n-3 = 65

2n —3 = 5

n = 4

3. The base of a right pyramid is a rectangle of length 80 cm and width 60 cm. Each slant edge of the pyramid is 130 cm. Calculate the volume of the pyramid. (3 marks)

Height h = √ 1302 – 502

= l20cm

Volume=1/3 x80x 60 x 120

192000cm2

4. In the figure below ABCDEF is a uniform cross section of a solid. Given that FG is one of the visible edges of the solid, complete the sketch showing the hidden edges with broken lines.

5. The lengths of three wires were 30m, 36 m and 84m. Pieces of wire of equal length were cut from the three wires. Calculate the least number of pieces obtained. (4 marks)

30 = 3x 2 x 5

36 = 2 x 2 x 3 x 3

84 = 2 x 2 x 3 x 7

G.C.D. —— 2 x 3 M1

= 6 AI

No of pieces obtained

30/6 + 36/6 + 84/6

= 25

6. A two digit number is such that, the sum of its digits is 13. When the digits are interchanged, the original number is increased by 9. Find the original number. (4 marks)

x+y=13

(l0y + x) – (l0x + y) = 9 or — x+ y = 1

x+y=13

y-x=1/2y=14

y=7

x=6

7. (a) Using a ruler and a pair of compasses only, construct a quadrilateral PQRS in which PQ = 5 cm, PS = 3 cm, QR = 4 cm, PQR = 135° and SPQ is a right angle. (2 marks)

(b) The quadrilateral PQRS represents a plot of land drawn to a scale of l:4000. Determine the actual length of RS in metres. (2 marks)

RS= (7.8 ± 0.1) cm

Actua x 40m

= 312 ± 4m

8. Given that OA = (2/3) and OB = (-4/5)

Find the mid point M of AB.

9. Two towns R and S are 245 km apart. A bus travelling at an average speed of 60 km/h left tow: R for town S at 8.00 a.m. A truck left town S for town R at 9.00 a.m and met with the bus c 11.00a.m. Determine the average speed of the truck. (4 marks)

Distance covered by truck = 245 — 60 x 3

=65km

Time taken by the track = 11-9 = 2h

Average speed of truck

65/2

35.5km/hr

10. In the parallelogram WXYZ below, WX = 10 cm, XY = 5 cm and WXY = 150°.

Calculate the area of the parallelogram. (3 marks)

h = 5 sin 30°

= 2.5cm

Area = 2.5 x 10

=25cm3 11. Without using mathematical tables or a calculator, evaluate sin 30°-sin60 °/tan60°(3 marks)

12. Use matrix method to solve: 5x + 3J = 35

3x — 4y — —8

(3 marks)

x=4

y=5

13. Expand and simplify.

(2x + 1)2 + (x — 1)(x — 3).(2 marks)

(2x+1)’ +(x—1)(x—3) = 4x2 + 4x + 1+ x2 -4x + 3

= 52 + 4

14. Use mathematical tables to find the reciprocal of 0.0247, hence evaluate

𢆳.025/0.1247 correct to 2 decimal places.(3 marks)

15. A Kenyan businessman intended to buy goods worth US dollar 20 000 from South Africa Calculate the value of the goods to the nearest South Africa (S.A) Rand given that 1 US dollar = Ksh 101.9378 and 1 S.A Rand = Ksh 7.6326. (3 marks)

20000 dollars = 20000 x 101.9378

= Ksh. 2038756

In S.A. rand 20000 x 101.93.78/7.6326

=267112 rands

16. A photograph print measuring 24cm by 15 cm is enclosed in a frame.

A uniform space of width x cm is left in between the edges of the photograph and the frame. If the area of the space is 270cm2, find the value ofx. (3 marks)

Area of space = 2x(15 +2x)z + 2×24 x

30a + 4x2 + 48x — 270

4x2 + 78x — 270 = 0

4x2 — 12 + 90 — 270 = 0

4x(x — 3) + 90(z — 3) — 0

4x(x — 3) + 90(x — 3 = 0

(4x + 90)(z — 3) = 0

x =- 22.5 or x = 3

Section II (50 marks)

Answer any five questions from this section.

17. A school water tank is in the shape of a frustum of a cone. The height of the tank is 7.2 m and the top and bottom radii are 6m and 12 m respectively.

(a) Calculate the area of the curved surface of the tank, correct to 2 decimal places. (4 marks)

(b) Find the capacity of the tank, in litres, correct to the nearest litre. (3 marks)

Volume = 1/3πR2H – 1/3πr2h

1/3xπx122x14.4-1/3πx62x7.2

= 1900.0 m3

Capacity = 1900 x 1000 litres

= 1900000 litres

(c) On a certain day, the tank was filled with water. If the school has 500 students and each student uses an average of 40 litres of water per day, determine the number of days that the students would use the water. (3 marks)

Amount used by students per day. =40 x 500

=20000 litres

=No. of days = 1900000

=20000

= 95 days

18. Two vertices of a triangle ABC are A (3,6) and B (7,12).

(a) Find the equation of line AB.(3 marks)

(b) Find the equation of the perpendicular bisector of line AB.(4 marks)

(c) Given that AC is perpendicular to AB and the equation of line BC is y = -5x + 47, find the co-ordinates of C. (3 marks)

19. The distance covered by a moving particle through point O is given by the equation, s = t3 – 15t2 + 63f — 10.

Find:

(a) distance covered when f = (2 marks)

S(2)= 2 3 – 15(2)2 + 63(2) —10

— 8 — 60 +126 —10

= 64

(b) the distance covered during the 3rd second;(3 marks)

S(s) = 33 —15(3)2 + 63(3) — 10

= 27 — 135 + 189 — 10

= 71

Distance in 3rd second

S(3) — S(2) = 71 – 64

= 7

(c) the time when the particle is momentarily at rest;(3 marks)

V=ds/dt = 3t<sup2< sup=””> — 30t + 63 = 0</sup2<>

t2 -10t + 21 = 0

(t —3)(t—7) = 0

t = 3 or t = 7

(d) the acceleration when t = 5 (2 marks>

Acceleration = dv/dt = 6t — 30 = 6(5) — 30

= 0

20. The diagram below shows triangle ABC with vertices A(— 1, —3), B(1, — 1) and C(0,0), and line M.

(a) Draw triangle A’B’C’ the image of triangle ABC under a reflection in the line M. (2 marks)

(b) Triangle A“B“C“ is the image of triangle A’B’C’ under a transformation represented by the matrix T = (1 2) (0 1)

(i) Draw triangle A”B”C“ (3 marks)

(ii) Describe fully the transformation represented by matrix T.(3 marks)

  • It’s a shear,
  • The x axls invariant
  • point B’(—2, 2) is mapped onto B”(2, 2)(iii) Find the area of triangle A’B’C’ hence find area of triangle A“B“C”. (2 marks)

    Area of triangle A’B’C’= 1/2 (3 + I) x 2 — 1.5 — 0.5

    = 4 — 2

    = 2 sq units

    Area of A’B’C’ = Area of A’B’C’

    = 2 square units

    21. The figure below shows two triangles, ABC and BCD with a common base BC = 3.4 cm. AC = 7.2 cm, CD = 7.5 cm and ABC = 90°.

    The area of triangle ABC = Area of triangle ∠BCD.

    Calculate, correct to one decimal place:(a) the area of triangle ABC;(3 marks)

    AB =√ 7.22 – 3.42 = 6.3cm Area of ∆ ABC 1/2x 6.3 x 3.4

    = 10.7 cm2

    (b) the size of ∠BCD; (3 marks)

    Area of ∆ ABC = Area of � 1/2 x 3.4 x 7.5 x sinθ = 10.7

    Sin θ =10.7 x 2 /3.4 x 7.5

    θ = 57. 1

    Obtuse Angle BCD = 180 – 57.1

    = 122.9

    (c) the length of BD;(2 marks)

    BD2 = 7.52 + 3.42 — 2 x 3.4 x 7.5cos 122.9

    = 95.51

    BD = 9.8cm

    (d) the size of ∠BDC.(2 marks)

    Angle BDC: 3.4/Sin 8 = 9.8/Sin 122.9

    Sin 0 = 3.4sin122.9/9.8

    0 = 16.9°

    22. (a) On the grid provided, draw the graph of y = 4-1/4x2for -4 ≤ x ≤ (2 marks)

    (b) Using trapezium rule, with 8 strips, estimate the area bounded by the curve and the z-axis. (3 marks)Area — =1/2 x1(0 + 0 + 2(1.75 + 3 + 3.75 + 4 + 3.75 + 3 +1.75)

    =1/2x1x2x21

    = 21 sq units

    (c) Find the area estimated in part (b) above by integration. (3 marks)

    (d) Calculate the percentage error in estimating the area using trapezium rule. (2 marks)

    23. Three business partners Abila, Bwire and Chirchir contributed Ksh 120 000, Ksh 180 000 and Ksh 240 000 respectively, to boost their business.They agreed to put 20% of the profit accrued back into the business and to use 35% of the profits for running the business (official operations).

    The remainder was to be shared among the business partners in the ratio of their contribution. At the end of the year, a gross profit of Ksh 225 000 was realised.

    (a) Calculate the amount:

    (i) put back into the business;(2 marks)

    20/100 x 225000

    = 45000

    (ii) used for official operations.(1 marks)

    35 /100 x 225000

    =78750

    (b) Calculate the amount of profit each partner got.(4 marks)

    Amount for each contribution ratio contributions: Abiro: Bwire: Chirchir

    120000:180000:240000

    = 2 : 3 : 4

    (c) If the amount put back into the business was added to individuals’s shares proportionately to their initial contribution, find the amount of Chirchir’s new shares. (3 marks)

    Abila 2/9 x 45/100 x 225 000

    = 22500

    Bwire 3/9 x 45/100 x 225000

    33750

    Chirchir = 4/9 x 45/100 x 225000

    45000

    24. The equation of a curve is given as y=1/3x3-4x+5 Determine:

    (a) The value of y when x = 3; (2 marks)

    y = 1/3x34x+5

    When x-3

    y = 1/3(3)34(2)+5

    =2

    Gradient at x = 3

    (b) The gradient of the curve at x = 3; (3 marks)

    dy/dx=x2-4

    at x = 3

    dy/dx=(3)2-4

    =5

    (c) The turning points of the curve and their nature. (5 marks)

 

KCSE Past Papers 2018 Kiswahili Paper 3 (102/3)

KCSE Past Papers 2019 Kiswahili Karatasi ya 3 (102/3)

KCSE Past Papers 2018 Kiswahili Paper 3 (102/3)

Kenya Certificate of Secondary Education Kiswahili – Fasihi Karatasi ya 3

1.Lazima

N ilreyaandika lâaaneno haya KWa lıiaba ya:

Malrilioni wasio malazi

Wabebao vifurushi vilivyo wazi

wazungukao barabaranı bil a mavazi Milki yao ya ıraisha.

Kwa niaba ya:

Maelfu wanouawa bila haki wiki baada ya wiki

leo sumu au spaki

leo kamba au bunduki

na kwa wale wanosubiri kunyongwa.

Kwa niaba ya:

Vijana walio mitaani

wale mayatima wa maskini wazBngukao mapipani

kila pembe mjini

kuokota sumu kutia tumboni kujiua bila kujua

ili kupata kuishi.

Kwa niaba ya:

Wakongwe wasiojiweza walao chakula kiłichooza

wachuktiao choo wakijipakaza polepole

wakijiangamiza katika vyumba vyao

baridi na giza

kwa sababu haWarla Watazama

waga wauguza.

Kwa niaba ya:

waish i na nyingi hofu

kwa sababu ya madawa tifutifu

yatiwayo vyakulani yakitufanya wafu

bila ya mtu kuona

kama kwanba sote tu vipofu,

Na kwa niaba yetu sote;

Tuliofungwa vifungoni, duniani Tuliosukunıwa kingoni, maishani Tuliopokonywa maoni, machoni Tuliotiliwa sumu, malishoni Tuliodidimizwa kinyesini

ili ‘maendeleo

yaendelee kwenda njiani

huku yakitema machicha ya roho zetu.

(a) “Shairi hili linakatisha tamaa.” Thibitisha kauli hii kwa kutoa mifano saba kutoka kwenye shairi. ( alama 7)

(b) Fafanua umuhimu wa aina mbili za urudiaji zilizotumiwa katika shairi hili. (alama 4)

(c) Bainisha vipengele vifuatavyo vya kimtindo katika shairi hili.

(i) tasfida

(ii) kinaya

(iii) tashihisi (alama 3)

(d) Eleza kwa kutoa mfano, mbinu moja ambayo mshairi ametumia kutosheleza mahitajl ya kiarudh) katika ubeti wa tano. (alama 2)

(e) Andika ubeti wa pili kwa lugha ya nathari.(alama 2)

(f) Bainisha nafsineni katika shairi hili.(alama 2)

SEHEMU B: RIWAYA

K. Walibora: Kidagaa Kimem›vozea Jibu swali la 2 au la 3.

2. “Riwaya hii ya aina yake inathibiiisha kwa usanii wa kupi8iwa mfano jinsi ndoto ya uhuru b wi Afrika imegeuka kuwa jinamizi.” (a) Eleza muktddhâ Wa dondoo hili. (alama 4)

tb) Onyesha jinsi ndoto ya uhuru barani Afrika imegeuka kuwa jinamizi kwa kuwarejelea wahusika Wâftlâtâo:

(¡) Majisifu (alama 8)

(ii) Fao(alama 4) (iii) Wahudumu katika zahanati ya Nasaba Bora(alama 4)

3. (d) “Leo usukani uko mikononi mıvetu wenyewe. Mbeberu amekwisha ng ’olewa pamoja na mizizi yake.”

Onyesha kinaya kalika kauli hii kwa kutoa mifano ku mi kutoka Kidagaa Kimemıvozea. (alama 10)

(b) Tathmini mchango wa wanyonge katika kuzoroteka kwa hali ya maisha yao. (a lama 10)(alama 4)

SEHEMU C: TAMTHILIA

P. Kea: Kfgogo

Jibu swali la 4 au la5.

4. Tusiwaruhusu watu wachache waliojazwa kasumba za kikoloni fiturejesha kwenye utumwa. Hatuwezi kukubali kutawaliwa kidhalimu tena!”

(a) Eleza muktadha wa dondoo hili. (alama 4)

(b) Fafanua kinyume kinachojitokeza katika kauli iliyopigiwa mstari kwa kurejelea hoja kumi na sita kutoka kwenye tamthilia hii. ( alama 16)

5. “Si haki! Unayazika matumaini yetu. Unaifukia kesho yetu.”

(a) Fafanua umuhimu wa mzungumzaji wa maneno haya katika kuijenga taınthilia ya Kigogo. (alama 6)

(b) Kwa kurejelea hoja kumi na nne kutoka kwenye tamthilia, jadili namna uongozi wa Sagamoyo unavyoyazika matumaini ya raia. (alama 14)

Sehemu D: Hadithi Fupi

A. Chokocho na D. Kayanda:

Tumbo Lisiloshiba na Hadhithi Nyingine Jibu swali la 6 au la 7. Said A. Mohamed: “Tumbo Lisiloshiba”

6. “. . .lakini hakuiruhusu sahau îketi na kuitawala kichwan mwake. .. hapoi. .. Angepoaje na ule moto unaomlipukia kila mtu pale mtaani, umeacha mpaka sasa kOVu bichi moyoni mwa kila

(a) Eleza muktadha wa dondoo hili.(alama 4)

(b) Bainisha tamathali tatu za usemi ambazo zimetumiwa katika kauli hii. ( Fafanua sifa tano za mhusika anayerejelewa na kauli hii.(alama 3)

(d) Huku ukijadili hoja nane, onyesha jinsi wakazi wa M adongoporomoka walivyolipukiwa na moto.(alama 5)

7. Onyesha jinsi maudhui ya utabaka yalivyoshughulikiwa katika Tumbo Lisiloshiba na Hadilhi Nvingine kwa kurejelea hadithi zifuatazo:

(a) Mkubwa (alama 12)

(b) Kidege (alama 8)

Sehemu E:Fasihi Simulizi

Soma utungo ufuatayo kisha ujibu maswali.

Nalilitizama jua la kinjano Likijikokota kwa jitirnai kutBa Mbele ya nguu

ya mlima uso kikomo likipisha machweo yenye giza la kaniki

Likishindilia uzito wa nanga kwenye moyo tepetevu

uloonja shubiri ya kwondokewa.

Twalitazamana na hiyo shamsi ikipotelea kwenye upeo wa macho huku nyuma ikinambia “yamekwisha.”.

Naliona kope zake zikimezwa na kiza Nikaliona jua likitoweka pamwe nawe Jagina wa maisha yangu.

Nikaliona likikokota aushiyo likabwakura rohoyo kutoka kwenye vyangu vitanga.

Kumbukizi zilikuleta

kwenye jukwaa la akili yangu pazia likafunguka

likayaleta mawio

ya siku ya kvamkia kuuka kwako.

Nalikuona kwenye ruya ukitazamana ana kwa ana na hasidi alokakawana

kutuhasiri mi nawe

Nalikiona kipaji chako kikitwaa wasiwasi ukawa ni kama wanywea kwa wake mtazamo.

Hata uliponishika mkono kunambia tukimbile tuj‹ ponye nalikuwa rli mechelewa Ulikuwa keshanipa kisogo, huku nyuma waniita, “Mwanangu, njoo tujisalimishe Mwanangu njoo, nguvu zimenisha.” Kumbe hiyo ilikuwa tahadhari kWamba Iziraili yu karibu moyowe kuchukua?

Kumbe wali ukisema,‘Buriani mwanagu?”

Siku ya faradhi ilifika, mkono kulazimika kukupungia

Naliutazama mwilio mtakatifu

Nalilitazama tambolo liloumbuka wali uıredhibitiwa shujaa wangu ndani ya chumba chenye kuta na paa la mbao.

Hata tulipokukaribisha,

kwa lako kaburi

Nilijipa kujiambia, “Hajenda popote

mtiına bado wapiga.”v Nalirgoja unisalimu Nalingojea tabasamu lako lenye haya Ela hayo hayakutimila Walikuwa kesha kwenda Kuwa milki, ya ardhi isoshiba. Hata waliponena, “Udongo kwa udongo,”

NiJikusitJa ewe yeli uso kifani ııkighani ubeti wa wimbo

wako pendwa mawazoni mwangu,

“Kifo ni hasidi, Ikiwa mimi Gunge

Roho yarıgu nitamkabidhi Iziraili Mimi niliyekaidi bunduki ya Mzungu Katika kitali cha miaka minne

Kwetu kukarudi fahari na jina.

Mimi niliyeshindana na ndui na tetekuwanga, iliyow apukutislıa wana wote wa Ngome Nikabaki mimi, jogoo wa kijiji.

“Kifo ni shujaa,

Ikiwa mimi Gunge mwili wangu huu mtukufu

kwa tambo na nemsi nitaukubalia

kuwa lengo la dua za kuonewa imani kuwa karamu ya macho ya mahasimu kuvikwa suti na mwosha kufunikwa kwa udongo uliolaaniwa

Mimi Gurige,

Niliruhusu jabali kubwa Likibinye changu kichwa Likidhibiti ehangu kidari Linizibe zangu pumzi Girige niache kutawala.”

Huu ni wimbo wa aina gani? (alama l)

Andika sababu mbili kuthibitisha jibu lako la a(i). (alama 1)

Ni nani anayeimbiwa na nafsineni? (alama 1)

Bainisha matatizo eıawili yanayoikumba jamii inayosawiriwa na utungo buu. (alama 2)

(iv) Bainisha mbinu zifuatazo katıka wimbo huu.(alama 2)

(i) ritifaa

(ii) mbinu rejeshi

(iii). taashira (alama 3)

Unanuia kutumia mbinu ya kutazama na kushiriki kufanya utafiti kuhusu nyimbo za aina hii. Eleza sababu sita za kuchagua mbinu hii. (alama 6)

(b) Fafanua mikakati sita ambayo jamii inaweza kutumia ili kuUdumisha utanzu wa semi. (alama 6)

Kiswahili Paper 3 (102/1)

(a) Mtahiniwa abainishe hali duni ya maisha (au matatizo) ambayo nafsineni inaangazia. Mifano:

(i) Umaskini Kuzunguka barabarani bila mavazi.

– Vifurushi vitupu ndivyo milki yao. (ubeti 1)

(ii) Ukiukaji wa haki za kîbinadamu — watu wengi wanauawa bila haki kila wakati. (ubeti 2)

(iii) Tatizo la uyatima — vijana mayatima wa maskini kuzunguka mitaani. (ubeti 3)

(iv) Vijana wanajidhalilisha kwa kula vyakula duni na hatari (kwa sababu ya uhitaji) bila kujua kwamba wanajiua katika harakati zao za kung’ang’ania kuishi. (ubeti 3)

(v) Wazee wanatelekezwa katika makao ya wazee — hawana walinzi wala wauguzi. (ubeti 4)

(vi) Wazee wanauawa polepole kwa kupewa chakula chenye vijasumu (kilichooza) (ubeti 4).

(vii) Wakongwe wamepoteza urazini — hali yao inasikitisha kwani wanajipakaza hata choo. (ubeti 4)

Mazingira mabaya/magumu kwenye makao ya wazee yanakatisha tamaa. Wanaishi kwenye vyumba vyenye baridi na giza. (ubeti 4)

(ix) Binadamu wamejawa na dhiki ya kisaikolojia. Wanaishi k.wa hofu kwa sababu ya vijasumu vyenye kutiwa kwenye chakula na kuhatarisha maisha yao. (ubeti 5)

Mapuuza — watu wanakula vyakula vyenye sumu/dawa bila kuwazia hatari yake. (ubeti 5)

(xi) Watu wanadhulumiwa; wanafungwa na kukatishwa tamaa (tuliosukumwa kingoni maishani) na kadhalilishwa (tuliodidimiziwa kinyesini) iii maendeleo yapatikane, huku wao wakiwa katlka hatari ya kufa. Watu kulemazwa: wanapokonywa uoni( Ubeti wa 6)

Kuwepo kwa viongozi wasiowajibika: wanaendeleza shughul za kimaendeleo ambazo zinahatarisha maisha ya wanyonge

(b) (i) Urudiaji wa silabi/silabi zinazosikika kama sauti moja. Kwa mfano:

zi — katika: makazi, na mavazi (ubeti 1)

ki— katika: haki, wiki, spaki, bunduki (ubeti 2)

ni — katika: mitaani, maskini mapipani, tumboni (ubeti 3)

za — katika: wasiojiweza, kilichooza, wakijiangamiza (ubeti 4) fu — katika: hofu, tifutifu, wafu (ubeti 5)

Umuhimu: kujenga ridhimu/kulipa shairi muonjo/mdundo wa kimuziki/ kuleta urari wa vina.

Aina — alama 1

Umuhimu — alama 1

(ii) Urudiaji wa irabu/ sauti. Kwa mfano.

‘o’ — katika: wazungukao, wabebao (ubeti 1)

Umuhimu: Kujenga ridhimu/kulipa shairi muonjo/mdundo wa kimuziki/ kuleta urari wa vina.

Aina — alama 1

Umuhimu — alama l

(iii) Urudiaji wa vifungu vya maneno

Kirai: “Kwa niaba ya” kimerudiwa katika shairi zima (ndicho kinaanzia kila ubeti isipokuwa ubeti wa kwanza).

Umuhimu

i) Unasisitiza wazo kuu, kwamba nafsineni haijisemei tu — ni sauti ya wanyonge wanaoteseka.

ii) Kuchimuza/ kutambulisha toni ya shairi- nafsineni inachukizwa na hali ya maisha.

Aina — alama l

Umuhimu — alama 1

(iv) Usambamba — urudiaji wa miundo sawa ya sentensi/vishazi/virai. Kwa mfano:

(i) Leo sumu au spaki

Leo kamba au bunduki (ubeti 2)

(ii) Tuliofungwa vifungoni, duniani Tuliosukumwa kingoni, maishani Umuhimu

i) Kuonyesha mtazamo wa nafsineni kuhusu masuala anayoibua; anayokashifu.

ii) Kuchimuza toni ya shairi — chuki, masikitiko

Aina — alama 1

Umuhimu — alama 1

Aina zozote 2 x2

(c) (i) Tasfida

(i) Choo badala ya mavi. (Ubeti 4)

(ii) Kinyesini badala ya kwenye mavi (Ubeti 6) 1 x 1 = 1

(ii) Kinaya

1. Ni kinaya kwamba vijana mitaani wanaokota chakula mapipani ili kuulinda uhai wao lakini vyakula hivî vina vijasumu ambavyo vinawaua polepole bila wao kujua. (ubeti 3)

2. Nchi yaendelea huku ikiwaua watu polepole (Ubeti wa 6).

iii) Tashibisi — maendeleo yaendelee kwenda njiani huku yakitema machicha ya roho zetu (Ubeti wa 6). 1 x 1 = 1

(d) Kufinyanga sarufi/ Kubananga lugha — nyingi hofu, badala ya hofu nyingi. Imetumiwa ili kuleta urari wa vina. 1 x 2 = 2

Kutaja– alama 1, mfano- alama 1

(e) Nimeyaandika (maneno haya) kwa niaba ya (kuwatetea/kuonyesha dhiki za) wengi ambao wanauawa bila sababu (haki/kosa) kila wiki, kwa kutumia sumu, spaki, kamba au bunduki. Nimeandika pia Kwa niaba ya wale wanaosubiri kunyongwa. 2 x 1

Wanaouawa bila haki — 1

Wanaosubiri kunyongwa — 1

(f) Nafsineni ni mtetezi wa haki / mtu ambaye amechukizwa na hali ya maisha ya wanyonge na kujitolea kulalamika kwa niaba yao. Mfano. Ninaandika kwa niaba ya …..

Maelezo — alama 1

Mfano — alama 1

2. a) (i) Hii ni kauli/tahakiki/maelezo kwenye blabu ya Kidagaa Kimemwozea, riwaya ambayo iliandikwa na Amani. Au:

Ni tahakiki ya mhariri/ınsomaji wa mswada, ambayo imeandikwa kwenye blabu ya riwaya ya Kidagaa Kimemwozea iliyoandikwa na Amani. Au:

Ni kauli ya Msimu1izi/ Mwandishi inayotokea katika riwaya ya Kidagaa xfmemwozea ambayo iliandikwa na Amani.

(ii) Imani amemwazimia Amani riwaya hii miongoni mwa vitabu vingine, kutoka kwa Mwalimu Majisifu.

(iii) Majisifu alikuwa ameiba mswada wa riwaya hii na kuuchapîsha mama wake.

(iv) Amani anaisoma riwaya hii akiwa kwa Majisifu anapouguziwa na Imani.

(v) Amani anagundua na kuthibitisha kwamba riwaya ni yake. Hata hivyo moyo wake una utulivu unaomtisha.

(Vl)Anamwandikia Imani ujumbe mfiıpi kumjuza kuhusu wizi huu. 4 x 1 = 4

Tanbihi

i) Dondoo limetolewa uk. 140.

ii) Matahiniwa sharti aonyeshe: Msemaji, kauli inatokea wapi kitabuni? Kuhusu nini? Lini? Yanayotokea baadaye.

b) Maana ya ndoto kuwa jinamizi.

Majibu ya mtahiniwa yanaweza kudhihirisha hali kama vile:

(i) Mhusika kutofaidika na malengo ya baada ya uhuru

(ii) Mhusika kutenda kinyume na matarajio ya jamii/kutotekeleza wajibu wake, hivyo kuwahasiri wengine

Mhusika kuwatesa wanyonge licha ya uhuru Mhusika kuteseka pamoja na kwamba uhuru umefikiwa Mhusika kuwanyima wengine uhuru wao wa kibinafsi

(I) Majisifu

(i) Uhuru haujambadilisha Majisifu. Licha ya kuwa msomi, anashindwa kuudhibiti uraibu wake wa pombe. Analewa hadi analala kwenye ınitaro. Hata Nasaba Bora anasema anautukanisha ukoo wao.

(ii) Anausaliti wajibu wake kama mwalimu kwa kutohudhuria madarasa kikaida. Hajahudhuria madarasa kwa takriban muhula mzima. Anaathiri maendeleo ya wanafiınzi wake katika elimu.

Hata mpwa walce Mashaka anamkumbusha ahudhurie madarasa/ Anaendeleza uzembe ha kutohudhuria kazi.

(iii) Ni miongoni mwa Waafrika waliopata vyeo na kuendelea kuiibia serikali saa za kazi. Mahudhurio yake mabaya kazini yanqamsababishia kufutwa.

Anaendeleza wizi wa kitaaluma kwa kumwibia Amani mswada.

Hii ni sura ya unyonyaji ambao uliendelezwa pia na Wazungu.

Anaendeleza aina fulani ya ubaguzi — unasaba. Akiwa mhariri wa gazeti la Tomoko Leo anahakikisha kwamba jina la Nasaba Bora linatokea kila mara.

Anaendeleza unyonyaji/dhuluma kwa wafanyakazi kwa kumlipa Imani mshahara mdogo licha ya kwamba anamfanyiza kazi nyingi ya kuwalea watoto wake vilema.

Pamoja na kisomo chake, anawadhalilisha watoto wake kwa kuwaita mashata. Anasaliti mojawapo ya malengo ya baada — uhuru; kupigana na ujinga.

Anapuuza haja ya kuwapeleka watoto wake wenye ınahitaji maalum kwenye shule maalum.

Anashindwa kuheshimu thamani za kitaifa, Anashindwa kuendeleza maadili ya kidini ambayo alirithishwa na baba yake.

Anaiona dini kama kasumba inayolevya. Licha ya kwamba alitumwa ng’ambo kusomea dini, alighalri nia na kusomea digrii mbili.

Hata hana muamana na ndugu yake.

Anaudhalilisha usomi kwa kushindwa kuumudu mjadala wa kiusomi huko chuoni Wangwani. Anakosa kujiandalia mhadhara wake na kuishia kujiumbua. anaposhindwa kujibu maswali ya kimsingi. Haelekei hata kujua hali katika mataifa yanayoizunguka jamii yake.

Anaendeleza ajira ya watoto kwa kumwajiri Iınani, msichana mdogo.

Badala ya kupigania usawa, anaendeleza ubaguzi wa kijinsia.

Anakataa kumsaidîa mkewe kuwatunza wanao huku akishangaa iwapo alioa mume mwenzake.

Anasema hakuna haja ya kuwasomesha wasichana dhaifu masomoni ambao kazi yao ni kutoroka shuleni kuwatembelea wapenzi wao.

Pamoja na kisomo chake, anamlaumu mkewe kwa kumzalia vilema. Anamtenga na kumnyima haki yake ya unyumba kwa miaka kumi na mitano.

Anawaumbua wanafunzi wake kwa kuwakosoa ovyo ovyo hadharani kila anapodhanl kwamba wamefanya kosa la kisarufi.

Hii ni njia moja ya kufifilisha uhuru wa kifıkra. Anaisaliti misheni iliyoyadhamini masomo yake ya ukasisi ng’ambo. Anapofıka huko anasomea digrii katika vyuo visivyosifıka (uk. 27).

Anayasaliti mashirika ya ucha lshaji. Anapopewa miswada kupitia, anakataa baadhi na baadaye kuisarifu kuwa yake (uk. 139).

Ni miongoni mwa wahariri ambao wanachapisha miswada ya waandishi wanaojikomba kwao, hivyo kuyafanya mashirika haya kuchapisha kazi duni. Hata anajutia haya (uk 138).

Anampagaza mkewe dhiki ya kîsaikolojia kwa kulazimika kuuvumilia ulevi wake.

(xvii) Majisifu ana vifaa vya kisasa lakini ni kana kwamba hana uhuru wa kuvitumia. Anadhalilisha taaluma na hadhi yake kwa kulewa pombe haramu vibandani llcha ya jokofu lake kujaa vinywaji vya kisasa. (uk.29)

Yeye ni kiongozi wa umma lakini anaendeleza uvunjaji wa sheria kwa kulewa pombe haramu.

Hampi mkewe uhuru wa kujieleza. Anapomwambia amsaidie anamtusi. 8 x 1 = 8

Fao

(i) Anaendeleza upujufu wa thaınani ya mtihani kwa kukubali kufanyiwa mtihani wa shule ya msingi na ya upili.

(ii) Anaendeleza unyanyasaji wa kijinsia. Anahusiana kimapenzi na mwanafunzi wake badala ya kumwelekeza.

Anausaliti wadhifa wake wa ualimu kwa kuhusiana kimapenzi na mwanafunzi wake. Anamtunga mimba mwanafunzi wake na kumkosesha heshima.

(v) Ni miongoni mwa raia wanaodhulumu wanyonge haki ya kielemu. Japo wazazi wake wanajipata, wanampeleka ng’ambo kwa pesa zilizodhamiriwa elimu ya maskini.

(vi) Anaendeleza ukiukaji wa haki za watoto. Anakwenda ng’ambo na kumwacha mwanawe kulelewa na mama yake, pamoja na dada yake.

(iii) Wahudumu katika zahanati ya Nasaba Bora

(i) Wahudumu wa kike wanaiba saa za kazi. Wanafuma fulana badala ya kuwahudumia wagonjwa: Amani na Imani. Wanasema kuwa ni sikukuu.

(ii) Badala ya kumtibu Uhuru, wanawahukumu Amani na Imani. Wanamwambia Imani kuwa amekuwa mzazi akiwa mchanga.

(iii) Wanaendeleza unyanyasaji wa kihisia. Wanawasimanga Amani na Imani; wanawaambia kuwa walifikiri kuwa kulea si kazi, ingawa hata hawajahakikisha kuwa huyu ni mtoto wao. (uk 76-77) Hii ni njia ya kuwadhalilisha.

(iv) Wahudumu wa hospitali ya Nasaba Bora hawaushughulikii usalama wa wagonjwa. DI anatoroka hospitali, na hakuna anayejua alipo. Hakuna aliyetaka kumwambia Amani alipo DJ.

(v) Wahudumu hawawahakikishii raia huduma bora za afya. DJ anapoona hapati matibabu mwafaka anaenda kwa rafiki yake mchunga anayemtibu kwa dawa za kienyeji.

3. (a) Swali hili linaangazia suala la uongozi. Mtahiniwa adhihirishe kwamba:

(i) Uongozi wa nchi za Kiafrika hauendeshwi na Waafrika peke yao.

(ii) Mkoloni hajaondoka kabisa, bado athari zake zimo. / Japo inkoloni ameondoka, Waafrika wanaendeleza tabia zake. Mbeberu anamtawala Mwafrika kwa mbali; kisiasa, kiuchumi na kijamii.

Mifano

(i) Waafrika wanarithi mashamba na makasri (rasilimali) yaliyomilikiwa na Wazungu. Kasri la Majununi lilikuwa milki ya Chichiri Hamadi, Mtemi Nasaba Bora akamuua na kulinyakua.

(ii) Wazungu wameacha taathira kubwa kuhusu utambulisho wao. Sehemu mbalimbali bado zinarejelewa kwa majina ya Wazungu: Kwa mfano: Kasri la Majununi (Mayor Noon).

(iii) Waafrika walirithi elimu ya kigeni. Nasaba Bora na Majisifu walisomeshwa na Misheni.

(iv) Waafrika walirithi vyeo vya Wazungu na kuendesha shughuli kama wao. Nasaba Bora anafanya kazi katika Wizara ya Ardhi na Makao mara tu baada ya kuondoka kwa Mzungu.

(v) Viongozi kama vile Nasaba Bora walirithi tabia ya Wazungu. Anatawala kiimla kiasi kwamba watu hata wanaogopa kuwa na woga (uk. 14). Tunaambiwa kuwa kila mtu alihitaji kutambua Nasaba Bora ni Mtemi aliyepaswa kurambwa miguu ikibidi. Nasaba Bora alirithi matusi kutoka kwa Bwana wake mzungu (uk. 14)

(iv)Anaendeleza wizi wa kitaaluma kwa kumwibia Amani mswada. Hii ni sura ya unyonyaji ambao uliendelezwa pia na Wazungu.

(v)Anaendeleza aina fulani ya ubaguzi — unasaba. Akiwa mhariri wa gazeti la Tomoko Leo anahakikisha kwamba jina la Nasaba Bora linatokea kila mara.

(vii)Anaendeleza unyonyaji/dhuluma kwa wafanyakazi kwa kumlipa Imani mshahara mdogo licha ya kwamba anamfanyiza kazi nyingi ya kuwalea watoto wake vilema.

(viii)Pamoja na kisomo chake, anawadhalilisha watoto wake kwa kuwaita mashata. Anasaliti mojawapo ya malengo ya baada — uhuru; kupigana na ujinga. Anapuuza haja ya kuwapeleka watoto wake wenye ınahitaji maalum kwenye shule maalum.

(ix)Anashindwa kuheshimu thamani za kitaifa, Anashîndwa kuendeleza maadili ya kidini ambayo alirithishwa na baba yake. Anaiona dini kama kasumba inayolevya. Licha ya kwamba alitumwa ng’ambo kusomea dini, alighalri nia na kusomea digrii mbili. Hata hana muamana na ndugu yake.

(x) Anaudhalilisha usomi kwa kushindwa kuumudu mjadala wa kiusomi huko chuoni Wangwani. Anakosa kujiandalia mhadhara wake na kuishia kujiumbua. anaposhindwa kujibu maswali ya kimsingi. Haelekei hata kujua hali katika mataifa yanayoizunguka jamii yake.

(xi)Anaendeleza ajira ya watoto kwa kumwajiri Iınani, msichana mdogo.

(xii)Badala ya kupigania usawa, anaendeleza ubaguzi wa kijinsia. Anakataa kumsaidîa mkewe kuwatunza wanao huku akishangaa iwapo alioa mume mwenzake. Anasema hakuna haja ya kuwasomesha wasichana dhaifu masomoni ambao kazi yao ni kutoroka shuleni kuwatembelea wapenzi wao. (xiii) Pamoja na kisomo chake, anamlaumu mkewe kwa kumzalia vilema. Anamtenga na kumnyima haki yake ya unyumba kwa miaka kumi na mitano.

(xiv)Anawaumbua wanafunzi wake kwa kuwakosoa ovyo ovyo hadharani kila anapodhanl kwamba wamefanya kosa la kisarufi. Hii ni njia moja ya kufifilisha uhuru wa kifıkra. Anaisaliti misheni iliyoyadhamini masomo yake ya ukasisi ng’ambo. Anapofıka huko anasomea digrii katika vyuo visivyosifıka (uk. 27).

(xv) Anayasaliti mashirika ya ucha lshaji. Anapopewa miswada kupitia, anakataa baadhi na baadaye kuisarifu kuwa yake (uk. 139).

(xvi)Ni miongoni mwa wahariri ambao wanachapisha miswada ya waandishi wanaojikomba kwao, hivyo kuyafanya mashirika haya kuchapisha kazi duni. Hata anajutia haya (uk 138).

(xvii)Anampagaza mkewe dhiki ya kîsaikolojia kwa kulazimika kuuvumilia ulevi wake.

(xvii) Majisifu ana vifaa vya kisasa lakini ni kana kwamba hana uhuru wa kuvitumia. Anadhalilisha taaluma na hadhi yake kwa kulewa pombe haramu vibandani llcha ya jokofu lake kujaa vinywaji vya kisasa. (uk.29)

(xx) Yeye ni kiongozi wa umma lakini anaendeleza uvunjaji wa sheria kwa kulewa pombe haramu.

C) Fao Hampi mkewe uhuru wa kujieleza. Anapomwambia amsaidie anamtusi. 8 x 1 = 8

(i) Anaendeleza upujufu wa thaınani ya mtihani kwa kukubali kufanyiwa mtihani wa shule ya msingi na ya upili.

(ii) Anaendeleza unyanyasaji wa kijinsia. Anahusiana kimapenzi na mwanafunzi wake badala ya kumwelekeza.

Anausaliti wadhifa wake wa ualimu kwa kuhusiana kimapenzi na mwanafunzi wake. Anamtunga mimba mwanafunzi wake na kumkosesha heshima.

(v) Ni miongoni mwa raia wanaodhulumu wanyonge haki ya kielemu. Japo wazazi wake wanajipata, wanampeleka ng’ambo kwa pesa zilizodhamiriwa elimu ya maskini.

(vi) Anaendeleza ukiukaji wa haki za watoto. Anakwenda ng’ambo na kumwacha mwanawe kulelewa na mama yake, pamoja na dada yake. 4 x 1 = 4

(III) Wahudumu katika zahanati ya Nasaba Bora

(i) Wahudumu wa kike wanaiba saa za kazi. Wanafuma fulana badala ya kuwahudumia wagonjwa: Amani na Imani. Wanasema kuwa ni sikukuu.

(ii) Badala ya kumtibu Uhuru, wanawahukumu Amani na Imani. Wanamwambia Imani kuwa amekuwa mzazi akiwa mchanga.

(iii) Wanaendeleza unyanyasaji wa kihisia. Wanawasimanga Amani na Imani; wanawaambia kuwa walifikiri kuwa kulea si kazi, ingawa hata hawajahakikisha kuwa huyu ni mtoto wao. (uk 76-77) Hii ni njia ya kuwadhalilisha.

(iv) Wahudumu wa hospitali ya Nasaba Bora hawaushughulikii usalama wa wagonjwa. DI anatoroka hospitali, na hakuna anayejua alipo. Hakuna aliyetaka kumwambia Amani alipo DJ.

(v) Wahudumu hawawahakikishii raia huduma bora za afya. DJ anapoona hapati matibabu mwafaka anaenda kwa rafiki yake mchunga anayemtibu kwa dawa za kienyeji. 4 x 1 = 4

3. (a) Swali hili linaangazia suala la uongozi. Mtahiniwa adhihirishe kwamba:

(i) Uongozi wa nchi za Kiafrika hauendeshwi na Waafrika peke yao. (11) Mkoloni hajaondoka kabisa, bado athari zake zimo. / Japo inkoloni ameondoka, Waafrika wanaendeleza tabia zake. Mbeberu anamtawala Mwafrika kwa mbali; kisiasa, kiuchumi na kijamii.

Mifano

(i) Waafrika wanarithi mashamba na makasri (rasilimali) yaliyomilikiwa na Wazungu. Kasri la Majununi lilikuwa milki ya Chichiri Hamadi, Mtemi Nasaba Bora akamuua na kulinyakua.

(ii) Wazungu wameacha taathira kubwa kuhusu utambulisho wao. Sehemu mbalimbali bado zinarejelewa kwa majina ya Wazungu: Kwa mfano: Kasri la Majununi (Mayor Noon).

(iii) Waafrika walirithi elimu ya kigeni. Nasaba Bora na Majisifu walisomeshwa na Misheni.

(iv) Waafrika walirithi vyeo vya Wazungu na kuendesha shughuli kama wao. Nasaba Bora anafanya kazi katika Wizara ya Ardhi na Makao mara tu baada ya kuondoka kwa Mzungu.

(v) Viongozi kama vile Nasaba Bora walirithi tabia ya Wazungu. Anatawala kiimla kiasi kwamba watu hata wanaogopa kuwa na woga (uk. 14).

Tunaambiwa kuwa kila mtu alihitaji kutambua Nasaba Bora ni Mtemi aliyepaswa kurambwa miguu ikibidi. Nasaba Bora alirithi matusi kutoka kwa Bwana wake mzungu (uk. 14).

(vi)Waafrika wanaendeleza tamaa na ubinafsi wa Wazungu. Nasaba Bora ni miongoni mwa viongozi ambao wamekaa ange kuvuna matunda ya uhuru kwa mkono mrefu. Anajitengenezea faili iii kupata ardhi. (uk. 12)

(vii) Viongozi wa Kiafrika wanaendeleza ukatili wa Wazungu. Nasaba Bora anamuua Chichiri Hamadi ili kuipolca familia yake mali. Anawatuma askari kumpiga na kumuua mama Imani na baadaye kunyakua mali yake. Anampiga Amani.

(viii)Viongozi wa Klafrika wanadhibiti wapinzanl namna Wazungu w livyofanya. Matuko Weye anapompinga Mtemi hadharani anafungwa.

(ix) Waafrika wanarithi mfuıno wa kiuchumi wa Wazungu. Madhubuti anaposomea Urusi, anarudi na fikra za kimapinduzi.

(x) Waafrika bado wanawapeleka watoto wao kusomea ng’ambo, hivyo kuendelea kudumisha uhusiano na Wazungu. Mustaafa Saeed, Majisifu, Fao na hata Madhubuti wanasomea ng’ambo.

(xi) Utawala wa kimkoa au kijimbo unarithiwa kutoka kwa Wazungu. Kuna Mudir wa Wîlaya ambaye ni wa akraba ya Mtemi. Nasaba Bora anarithi Afisi ya Mtemi wa Sokomoko.

(xii) Unyanyasaji wa wafanyakazi. Nasaba Bora anawafuta wafanyakazi wake hata kwa ‘kosa’ la kunadhifisha Kasri Lake.

(xiii) Uhamaji wa wanataaluma kufanya kazi ng’ambo unaendeleza uhusiano kati ya Mwafrika na Mzungu. Chichiri Hamadi ni ınhadhiri katika Chuo Kikuu cha London.

Lugha inayotumiwa lcatilca shughuli rasmi inarithiwa kutoka kwa Mzungu. Hotuba ya lcisiasa ya Nasaba Bora inasomwa kwa Kizungu: “Ladies and gentlemen, fellow country men …”

Viongozi wa Kiafrika wana vikaragosi kama walivyokuwa Wazungu. Balozi ni kikaragosi cha Mtemi; anamsifu kiongozi huyo kiongo.

Vyombo vya dola vinatumiwa kuendeleza uongozi dhalimu namna Wazungu walivyofanya. Seli kwenye afisi ya Mtemi inatuıniwa kuwakandamiza Amani na Imani.

Dhiki katika vituo vya kurekebishia tabia. Benbella anasema kwamba kutokuwa na uhuru eva lcujua lolote linalotokea nje ya jela kulimkumbusha hakuna uhuru (uk. 80), hata baada ya Mzungu kuondoka. Aslcari wanawatesa Waafrika hata kuliko Wazungu walivyofanya. Matuko Weye analalaınikia hali hii.

Ubaguzi wa rangi unapisha ubaguzi wa kinasaba. Majisifu, pamoja na uzembe na ulevi wake, anapewa nyadhifa mbalimbali katika taasisi za umma kwa kuwa ana mazimwi yanayomjua.

Waafrika bado ni wafanyakazi na maskwota katika mashamba ambayo Waafrika wenzao walirithi lcwa Wazungu. DJ anafanya kazi kwa Maozi, Amani kwa Nasaba Bora, na Imani kwa Majisifu.

Waafrika wanaomiliki mali wanaendeleza unyonyaji wa wafanyakazi jinsi Mzungu alivyofanya.

Majisifu na Nasaba Bora wanawalipa wafanyakazi wao malipo duni. Wazungu wanaendelea kufadhili miradi ya kimaendeleo. Zahanati ya Nasaba Bora ilijengıva kwa msaada kutoka Uingereza. Hii ni njia mojawapo ya Mzungu kudhibiti uchuml wa nchi za Kiafrika.

Tanbihi

i) Dondoo limetolewa uk. 68.

ii) Mtahiniwa sharti afafanue kikamilifu ili atuzwe alama 1.

(b) (i) Raia wa Sokomoko wanadhibitiwa na mwiko kuhusu maji ya Mto Kiberenge kiasi kwamba hawafaldikl kwa mto huu. Imani ndiye anayeuvunja mwiko huu na rala kuanza kufaidika kwao. (ii)Raia wa Sokomoko wanahitaji hospitali. Hata hivyo, wanatumia ufadhili vibaya na kuishia kujenga zahanati tu.

(ii)Kutopata elimu kwa watoto kutoka jamii maskini kunapaliliwa zaidi na viongozi Waafrika wanaotumia pesa zilizotengewa ufadhili wa watoto hawa kuwasomesha wanao.

Nasaba Bora anamsomeshea mwanawe ng’ambo kwa pesa zilizotengewa waoto wa wanyonge.

(iii)Wasiehana kama vile Lowela wanajinyima nafasi ya kujiendeleza kimasomo. Anaachia shule kidato cha tatu kwa kufuatia anasa na Nasaba Bora.

(iv)Lowela anajidhalilisha kwa kuhusiana kimapenzi na mzee ambaye anaweza kuwa baba yake. Anaishia kuambulia uja uzltO na kujidunisha ziadi kwa kuifunga mimba isionekane.

(v)Hali duni ya maisha ya kitoto Uhuru na hatimaye kifo, inasababishwa na ulcosefu wa uwajibikaji wa Lowela ambaye anamwacha Nasaba Bora kukitupa kitoto mlangoni mwa Amani na kumpagaza ulezi.

(vi)Raia wa Sokomoko wanamruhusu Nasaba Bora kuendelea kuwanyanyasa. Ingawa wananung’unikia unyanyasaji wa Mtemi hawasemi, wanaogopa.

Tunaambiwa kwamba kwa kila mtawala katili kuna umma uliomruhusu au kumpa uwezo wa kutekeleza ukatili.

(vii)Wanafunzi wenr.ake Amani wanamsingizia uchochezi, kumkatizia masomo na kumsababishia kifungo.

(viii)Askari wanatumiwa na viongozi kuwadhuluhumu wanyonge wenzao.

Wanatumwa na Mtemi kuchoma nyumba ya kina Imani na kuwapokonya shamba lao.

(ix)Askari, badala ya kulinda usalama wa wanyonge wenzao, wanawapiga.

Wanampiga na kumuua mama linani. Askari kwenye seli wanamsukuma Matuko Weye, wanawapiga Amani na Imani.

(x)Oscar Kambona baada ya kifo cha mama yake anaondoka nyumbani badala ya kumsaidia Imani kukabiliana na ukiwa. Imani anazidiwa na ukiwa hadi anataka kujiua.

(xi)Badala ya kubuni mikakati mwafaka ya kukabiliana na kuondokewa na mama na kunyang’anywa mali yao, Oscar anakuwa mraibu wa bangi, anapatikana na bangi na kuishia kufungwa.

(xii)Wanakijiji cha Baraka, badala ya kumtetea Imani anaponusurika kuchomekea nyumbani, wanaogopa kuwapinga askari, wanajishughulisha na yao tu. (Imani anasema kwamba kimya cha wanyonge ndicho klmkeracho; wanakubali kutazama tu wenzao wakinyongwa hivi hivi (uk. 58).

(xiii)Ubinafsi wa baadhi ya wanyonge unawafanya wenzao kuteseka. Balozi, kwa kutaka kufaidlka kwa Mtemi, ana mazoea ya kusema mambo yanayotakiwa badala ya kukosoa. (uk. 67).

(xiv)Anatahadhari asiukate mkono unaomlisha. AnamSlfu Mtemi kiongo na kupalilia zaidi unyanyasaji wa wanyonge wenzake.

(xv)Benbella anajidhalilisha kwa uraibu wake wa bangi na ulofa. Anaishia kuwa jambazi sugu wa jela. Analalamikia mazingira du111 huko jela (uk. 80).

(xvi)Majisifu anajidhalilisha zaidi kwa kushindwa kuudhibiti uraibu wake wa ulevi.

Japo (xvii)Majisifu anajua kwamba ni mnyonge kiusomi, anakosa kujitayarishia mhadhara wake na kuishia kujidhalilisha zaidi kule Wangwani.

(xviii) Majisifu na mkewe wanazidisha hali ya kusikitisha kwa watoto wao kwa kuwafungia chumbani. Majisifiı, hapo awali anawaita wanawe mashata.

(xxi) Kutalikiwa kwa Zuhura kunatokana na tendo la kumwîta Amani chumbani. Nasaba Bora anajisababishia kifo cha aibu (kujiua) kwa kushindwa kudhibiti hisia za kuvunjikiwa baada ya kuungama makosa yake. Anazîkwa mazishi ya kudhalilisha.

Tanbihi

Amani anajisababaishia kipîgo cha Nasaba Bora kwa kupuuza nia ya Zuhura na kufiımaniwa chumbani na Nasaba Bora.

Mnyonge anaweza kuwa:

i) Maskini/ Mtu wa tabaka la chini

ii) Mtu wa cheo cha chini

iii) Mtu aliye chini ya mamlaka ya mwingine kama vile mke kuwa chini ya mume

iv) Mtu mwenye kitembo cha chini cha elimu

v) Mtu aliyepungukiwa na tajiriba

vi) Mtu mwenye kukumbwa na changamoto/ udhaifu/ ulemavu

Vll) Mhitaji

4. (a) (i) Haya ni maneno ya Majoka.

(ii) Yanasomwa na mtangazaji wa habari/Mjumbe.

(iii)Yamerekodiwa.

(iv) Sudi, Kombe na Boza wanaisikiliza habari hii kutoka kwenye redio ya rununu ya Sudi. (v) Wamo kwenye karakana yao katika Soko la Chapakazi.

Tanbihi

Dondoo limetolewa uk. 5.

(b) Mtahiniwa aonyeshe kwamba Mwafrika bado anatawaliwa kikoloni; aonyeshe udhalimu unaoendelezwa na uongozi wa Majoka/ jamii ya Sagamoyo. Baadhi ya hoja ni:

i) Wanyonge wanalipa kodi na hali soko halisafishwi.

ii) Unyakuzi wa mali ya umma. Sudi anasema kwamba wamepokwa kilicho chao.

iii) Ubaguzi — kandarasi kutolewa kwa vikaragosi. Asiya anapewa kandarasi ya kuoka keki kwa vile Boza ni kikaragosi wa Majoka.

iv) Matumizi mabaya ya pesa za umma. Pesa kutumiwa kukichonga kinyago cha Majoka.

v) Kupigwa —Ashua anapigwa gerezani, Tunu analemazwa.

vi) Mauaj3 — Jabali anauawa.

vii) Unyanyasaji wa kijinsia — Majoka kumdhalilisha mkewe mbele ya Ashua, anasema mwanamke ni mwanamke.

viii) Matumizi mabaya ya vyombo vya dola- Polisi kuwatawanya waandamanaji.

(ix) Wafanyakazi katika kampuni ya Majoka kutokuwa na bima Soko kufungwa bila kuwazia hali a misha ya wanyonge. (x) Uharibifu wa mali ya umma.Vibanda vya wauzaji kubomolewa.

(xi) Uharibifu wa mazingira — majitaka kuelekezwa wanakofanyia kazi wanyonge Unyonyaji- kupandishwa kwa bei ya bidhaa katika kioski cha kampuni.

(xii) Ukosefu wa ajira/ Kutobuni nafasi za kazi. Sudi na Ashua wanalazimika kufanya kazi za kujidhalilisha na hali wamehitimu shahada.

(xiii) Kuwapitisha wanyonge kwenye dhiki ya kisaikolojia. Majoka anamsimanga Ashua anapokwenda kumwomba usaidizi.

(xiv)Majoka kuwaangamiza wanafunzi kwenye academy yake — wanaishia kuwa makabeji kwa kudungana dawa

(xv) Ukosefu wa uwajibikaji. Majoka kutotimiza majukumu yake ya unyumba. Haonekani nyumbani kwake

(xvi) Majoka kumwita Ashua afisini ili amfuinanishe na mkewe Kuwaangamiza wapinzani. Majoka kumfungia Ashua kwa kisingizio cha kuzua vurugu kwenye afisi ya umma. Anataka kumwadhibu Sudi kwa kukataa kuchonga kinyago chake.

(xvii) Kuwanyima wanyonge haki ya kuandamana. Wanatangaza kuwa maandamano ni haramu. Mbinu hasi za utawala, hila, propaganda, hongo. ..

(xviii) Ubaguzi- vituo vya kurekebishia tabia kuwa na seli spesheli kama vile ya mke wa Majoka na Ashua

(xix)Uongozi kutowahakikishia raia huduma za kimsingi kama vile maji ilhali kwa viongozi kuna visima.

(xx)Serikali kuidhlnisha uuzaji wa pombe haramu. Mamapima anasema amepewa kibali na serikali.

(xxi) Viongozi wanaendeleza wizi wa mali ya umma. Uongozi kugawia vikaragosi ardhi. Kenga amegawiwa kiwanja.

Viongozi kuwazamisha vijana zaidi katlka matumizi mabaya ya vileo. Wanapitia kwa Mamapima kuwafanikishia ulevi; vijana wanapewa shibe yao.

Badala ya wanyonge kuungana na Sudi na Tunu kupigania haki zao, wanafanikisha njama za kidhalimu za Majoka. Nguiumo anatumwa na Majoka kumpiga Tunu.

Anasema kwamba hawezi kumpa mwanamke kura, heri ampe paka.

5. (a)Ni maneno ya Ashua kwa Majoka.

Umuhimu wa Ashua

(i) Kuonyesha matatizo yanayowapata vijana. Ana shahada lakini anafanya kazi ya uchuuzi Yeye na mumewe wanashindwa hata kuwapa staftahi wanao.

(i) Kupitia kwake tunaona unyanyasaji wa kijinsia. Majoka anataka kuhusiana naye kimapenzi na hali ana mke.

(iii) Anaonyesha udhalimu unaoendelezwa na vituo vya kurekebishia tabia. Anapigwa na askari.

(iv)Anaendeleza maudhui ya ndoa na mapenzi. Anamwambia Sudi kuwa anahitaji matunzo. Anamwomba Sudi talaka.

(v)Anachimuza tabla ya Husda. Anasema Husda ni msengenyaji. Kujenga tabia ya wahusika. Anaonyesha ukatili wa Kenga. Kenga anamshauri Majoka amwite Ashua afısini na kumfumanisha na mkewe ili alipize kisasi kwa Sudi.

(vii)Kuendeleza maudhui ya utetezi wa haki. Anaungana na kina Tunu kumwondoa Majoka mamlakani.

(viii)Kupitia kwake tunaona uhafidhina wa Wanasagamoyo. Anaamini kwamba Tunu ni mpenzi wa Sudi kwa vile wanaandamana kupîgania haki.

(ix) Anaendeleza maudhui ya uplganiaji haki Anamwambia Majoka kwamba kuwabomolea vibanda na kujenga hoteli ya kifahari ni lmyazika matumaini yao.

(x) Anahimiza uwajibikaji. Anamwendea Majoka kumwomba msaada ili kuwalisha wanawe.

(xi) Kuendeleza ploti. Kufungiwa kwake na Majoka kunabadilisha mkondo wa hadithi/ kunabainisha migogoro mipya, kama vile mgogoro kati yake na Husda.

Tanbihi

i) Dondoo limetolewa uk. 25.

ii) Sharti mtahiniwa abainishe kwamba anamrejelea Ashua.

(i) Kuyachafua mazingira — majitaka kuelekezwa wanapofanyia kazi wanyonge.

(ii) Kusherehekea mwezi mzima badala ya kufanya kazi (uk.5).

(iii) Kupujia thamani ya elimu/ Kutobuni nafasi za kazi — vijana wanahitimu chuoni na kufanya kazi za kudhalilisha kama vile uchongaji vinyago.

(iv) Wanyonge kufûngiwa soko

(v) Maandamano kukabiliwa kikatili; polisi kuwatawanya

(vi) Kutokuwa na bima kwa wafanyakazi

(vii) Ktendleza ubaguzi .Watu kutopata nafasi ya uongozi iwapo hawatokani na ukoo wa uongozi. Majoka kutaka kumrithisha mwanawe uongozi bila kujali wengine

(viii) Mwanamke kutopewa nafasi ya uongozi. Majoka anampinga Tunu, Ngurumo anakerwa na wazo la kuwa na kiongozi mwanamke.

(ix) Unyanyasaji wa kijinsia Majoka kumdharau mke wake, anafumanisha na Ashua. Anamdhalilisha mbele ya Ashua. Anasema mwanamke ni mwanamke.

(x) Kuwaangamiza wapiganiajî haki. Jabali anauawa.

(xi) Dhiki ya kisakolojia — Majoka kumwachla mkewe upweke; hakai nymbani.

(xii) Majoka kushlndwa kuidhibiti himaya yake. Ni kiongozi na hali hajashika usukani (uk. xiii).

(xiii) Majoka kuvipagaza vizazi vya kesho deni kutoka kwa wafadhili. Anatumia msaada kwa shughuli zisizo na msingi kama vile kuchonga sanamu yake.Kenga anasema wafadhili wamewapa miaka mia moja kulipa (uk.11).

Kuwatelekezea raia/vijana kwenye matumizi mabaya ya vileo. Shuleni vijana wanadungana dawa, wamegeuzwa makabeji.

(xv) Kuwapiga na kuwaumiza wapigania haki, kwa mfano Tunu.

(xvi) Kuongeza mshahara na hapo hapo kuongeza kodi.

(xvii) Kupandisha bei ya chakula katika kîoski cha kampuni.

(xviii) Wanasagamoyo kulipa kodi na hali soko halisafishwi.

(xix) Kufungw’a — Ashua anafungwa kwa kisİngizio cha kuzua vurugu kwenye afisi ya umma.

(xx) Wanyonge kııhangaishwa watoe hongo ( uk.2)

(xxi) Kuwarithisha raia mbinu hasi za uongozi, kama vile matumizi ya hongo (Majoka kugawia Kenga ardhi), na propaganda, k.m Twajivunia Saga jimbo tukufu. .. (uk.5)

6. (a) Haya ni maneno ya mwandishi/Msimulizi. Yanamhusu Mzee Mago.

(iii) Mandhari ya hadithi ni hotelini mwa Mzee Mago.

(iv) Awali Msimulizi amesema kwamba mambo mengi mazito husahaulika haraka; kwamba binadamu ameumbwa na sahau.

(v) Watu wa jiji hili wamefunikwa na bawa linalowafanya wasisahau balaa haraka, hatimaye kila mtu hushughulika na lake. Hata hivyo Mzee Mago hairuhusu akili yake kusahau./ Japo watu hujishughulisha na mambo, wakasahau wengine, Mzee Mago hana mazoea ya kusahau.

Tanbihi — Dondoo limetolewa uk.2. 4 x 1 = 4

(i) Tashhisi — sahau kupewa uwezo wa kuketi na kutawala

(ii) Sitiari — moto — matatizo, hali mbaya ;Kovu — maumivu

(iii) Swali la balagha — Angepoaje na ule moto. ..?

(i) Mzee Mago ni mwenye msimamo imara — kutotaka kusahau kama wengine.

(ii) Anayejali masilahi ya jamii yake. Anaacha mkahawa wake kuendeshwa na nduguye iii kutetea haki.

(iii) Mtetezi wa haki — kwenda huku na kule kuzuia kubatilishwa kwa haki.

(iv) Mwenye hekima. Anawashawishi watu waishi kwa amani, na kuhusu namna ya kuepuka vitego vya kisheria.

(v) Mzindushi. Anawaleta watu pamoja kukumbushana kuhusu maendeleo yaliyofıkiwa.

(vi) Msema kweli. Hajui kusahau wala kunyamaza. Analiambia jitu kuwa fujo hazitawahamisha.

(vii) Jasiri — analiambia lile jitu kwamba fujo hazitawahamisha.

(viii) Mpanga mikakati. Anapanga njia za kupinga kuhamishwa kwao na kubomolewa kwa vibanda vyao.

(ix) Ni mzalendo. Anajitolea kuitumikia jamii yake licha ya vitisho vya wakubwa/lile 5 x 1 = 5

(d) Matatizo ya wakazi wa Madongoporomoka yajitokeze; ndiko kulipukiwa.

(i) Hali duni ya maisha — kuishi kwa kutegemea misaada/ kuishi vibandani

(ii) Uharibifu wa mazingira — majitaka kwenye mitaro

(iii) Ardhi yao kunyakuliwa ili mji upanuliwe

(iv) Kubomolewa kwa vibanda

(v) Kunyanyaswa — kutoruhusiwa kusema

(vi)Malilio yao kupuuzwa — hawasikilizwi na viongozi Vizingiti vya kisheria. Sheria kuwazuia kupata haki Kuwepo kwa mawakili wasioaminika

(vii)Kupigwa na askari

(viii)Kuhangaishwa badala ya kuhakikishiwa usalama Kudharauliwa na lile jitu — Mzee Mago anadharauliwa. Jitu kula chakula chote; wateja kukosa chakula

(ix)Msongamano mjini; ndicho kisingzio cha kubomolewa kwa vibanda vya wanyonge Wanyonge kupewa fidia ndogo( uk 5)

(x)Ukosefu wa uwajibikaji( kufurahia uozo)/ mpango wa kubomoa vibanda Vitisho/ kujazwa woga- jitu kumwambia Mzee Mago kwamba litarudi pale hotelini, liwekewe chakula maradufu. .. 8 x 1 = 8

Hoja ifafanuliwe ili atuzwe alama 1.

7.Mtahiniwa aonyeshe mgawanyilco katika makundi kiuchumi na kijamii/tofauti za kiuchumi na za kijamii.

ii) Mapambano kati ya makundi haya kwa nia ya kumiliki rasilimalî yanaweza kujitokeza. iii) Mbinu za kujihifadhi katika tabaka la juu zinaweza kujadiliwa.

iv) Harakati za mnyonge za kujitetea kutokana na tabaka la juu zaweza pia kubainishwa.

Mkubwa

Baadhi ya hoja:

(i) Mazingira wanamoishi wanyonge ni duni. Mkubwa anaishi katika mtaa wa Madongoporomoka.

(ii) Mkubwa anapotajirika anahamia mtaa wa kifahari kinyume na hapo awali ambapo alikuwa hata hapati chakula kikaida( uk 147)

(iii) BiaShara wafanyazo watu wa tabaka la chini ni za kipato kidogo, Mkubwa anauza pweza.

(iv) Kijana mwenzake anamwambia walio na pesa ni viongozi wafanyao biashara ya kuuza unga.

(v) Mbinu za kiuchumi za kujidumisha kwenye tabaka la juu- Watu wa tabaka la juu wanatajirika kwa biashara haramu, wanauza “unga”.

(vi) Wanyonge wanamiliki vifaa duni. Mkubwa ana mwavuli duni.

(vii) Watu wa tabaka la juu ni wenye ubinafsi, Mkubwa anamtoa Mkumbukwa ndani na hali wenzake wanabaki pale. Anajiendeleza kiuchumi huku akikiangamiza kizazi cha vijana. Ubaguzi upande wa sheria. Watu wa tabaka la juu hawakamatwi; wa chini ndio wanaokamatwa na kutiwa ndani.

(viii) Mkumbukwa anatiwa ndani na hali dawa za kulevya ni za Mkubwa. Mkumbukwa anatolewa kizuizini na kuwaacha wenzake humo kwa vile yeye anamfanyia kazi Mkubwa.

(ix) Wanyonge wanarithi mabaki/makombo ya matajiri. Mkumbukwa anashiriki mlo na Mkubwa japo sasa anauona mchungu.

(x) Watu wa tabaka la juu kutumia nafasi yao vibaya. Wanapewa cheti/ hifadhi ya kidiplomasia na kuitumia kuendeleza biashara haramu.

(xi) Tabaka la juu kutumia vyombo vya dola kujidumisha mamlakani. Mkubwa anatumia polisi kujihifadhi.Anarudishiwa shehena yake.

(xii) Unyanyasaji wa wanyonge. Wao ndio wanaofanya kazi ngumu. Mkumbukwa ndiye anayefanya kazi ngumu ya kusambaza unga huku Mkubwa anauingiza tu unga huu.

(xiii) Matajiri kumiliki vifaa vya kifahari. Mkubwa anapotajirika ananunua magari ya kifahari. Awali hakuwa anatambulika

(ix) Matajiri kuwa na wafanyakazi, maskini hawana. Mkubwa ana wafanyakazi. Mkumbukwa anachukuliwa na gari la kifahari la Mkubwa. Yeye na Mkubwa wanapewa chakula na mtumishi.

(x) Kuna tabaka la wasomi na la wasiosoma kama vile Mkubwa. Wasomi wanawaringia wasiosoma. Mkubwa anamshinda mpinzani wake wa kisiasa ambaye ni Profesa.

Tabaka la chini kuzinduka na kutetea haki/ kujinasua kwa dhuluima ya tabala la juu. Mkumbukwa anamkabili Mkubwa na kumwambia ukweli kuhusu biashara yake haramu. Anaondoka kwa Mkubwa. 12 x 1 = 12

Kidege

(i)Sitiari ya Chiriku- Msimulizi anasema kwamba ndege huyu ni wa tabaka la chini kuweza kuwafungisha Joy na Achesa ndoa, akilinganishwa na tai.

(ii)Kuna tabaka la wajengao vyoo na wajengao kasri(uk.86). Midege ni kama watu wenye nguvu wanaojenga kasri (uk 90).

(iii)Utabaka kusababisha wanyonge kuwategemea wenye nguvu- sitiari ya Mose kuwalisha samaki na ndege (uk 88-89).

(iv)Wenye nguvu kuwadhulumu wanyonge- midege mlkubwa kufa chakula cha videge vidogo (uk. 89).

(v)Watu wa tabaka la juu kujidumisha hapo kwa kujijengea kasri ili kujilinda ( uk 90) Tabaka la chini kuchoshwa na dhuluma na kujitetea. Visamaki vinajitetea vikiwa kidimbwini. (vii)Vinajibanza katikati ya vidimbwi.( uk. 93)

(viii)Mapambano kati a tabaka la juu na la chini. Tabaka la chini kushirikiana ili kuliondoa mamlakani tabaka la juu. Msimulizi anasema Mose alishuhudia nguvu mara mbili: ya visivyo na nguvu na vilivyo na nguvu, zikishindana (uk. 94).

(ix)Tabaka la chinî kustarehe mahali ambapo hapana gharama- visamaki vidimbwini. Walio na fedha kwenda kwenye bustani.

(x)Ubinafsi wa wakubw—amadege kufikiria maslahi yao

(xi)Tabaka la juu kujidumisha mamlakani kwa kuliangamiza la chini. Midege kuvivamia visamaki na kuvila( uk 92)

(xii)Wanyonge kutoweza kujinasua na tabala la juu kwa kutokuwa na nguvu. Mose anashangaa nani atamwokoa mwenzake; yeye na kidege chake, kwani hakuna aliye na uwezo kati yao ( uk 92).

(xiii)Tabaka la juu kuandamwa na tamaa. Midege kwenye bustani inabeba matonge ya visamaki na kujilia ( uk. 93). Midege inanyang’anyana( uk 93)

(xv)Tabala la juu kutumia mbinu hasi kujidumisha mamlakani. Midege inaharibu mazingira katika harakati ya kunyang’anyana. 8x 1 = 8

(a) (i) Mbolezi

(ii) Mifano:

I. Unazungumzia klfo — kuondokewa, likabwakura rohoyo

II. Kutaja malaika wa kifo — Izraili

III. Kutaja kaburi

IV. Matumizi ya neno, “Buriani”

V. Matumizi ya ,’ kufunikwa kwa udongo’

VI. Toni ya huzuni- nafsineni inajiaminisha kwamba haijafiwa.

(iii) Baba/mzazi wa kiume/mzazi/ mlezi – wimbo unamrejelea nafsineni kama jabali maishani mwake. Anayezungumziwa na nafsineni anajiita jogoo. Mzungumziwa anamwita nafsineni, ‘mwana’/ nafsineni inahuzunika kwamba itavikwa suti na mwosha. l x 1 = 1

Kutaja- alama 1

Mfano- alama 1

(a) Ukosefu wa usalama/vita — kitali cha mialra minne

(b) Magonjwa — ndui na tetekuwanga

Kutaja – alama I

Mfano — alama 1

I. Ritifaa — nafsineni inazungumza moja kwa moja na mtu aliyekufa- Naliutazama mwilio mtukufu. 1×1=1

ii. Mbinu rejeshi — Ubeti wa 3 nafsineni inaturudisha nyuma kusimulia ndoto iliyobashiri kifo cha baba/ mzazi/ mlezi.

iii. Taashira — kuondoka kwa baba/ mzazi/mlezi ndotoni ni ishara ya kifo; anakuja kufa. 1 x1=1

(vi) Faida/ Sababu za kutumia mbinu ya kutazama na kushiriki.

(i) Mtafiti anapata habari za kutegemewa zaidi kwa vile hatazami na kusikiliza tu, bali pia anashiriki katika uwasilishaji wenyewe.

(ii) Anaweza kuuliza maswali hapohapo na kusaidiwa kutoa mahitimisho ya kuaminika.

(iii) Anaweza kupata baadhi ya sifa kama vile za kisauti ambazo hawezi kupata kupitia kwa mfano, hojaji.

(iv) Anaweza kunasa au kurekodi wimbo huo moja kwa moja, hivyo kuhifadhi sifa za kisauti hanna vile toni, kiimbo na mazaji.

(v) Ni njia moja ya kufidia wale wahojiwa ambao wana changamoto za kujieleza. Mtafiti anaweza kujichunguzia wimbo unapoimbwa na kujijibia maswali ya kiutafiti aliyotayarisha.

(vi) Anapata taathira ya moja kwa moja kuhusu wimbo husika; hivyo kuwa na uelewa zaidi wa mada anayotafitia. Anaweza hata kulinganisha uwasilishaji wa wimbo huu na nyiınbo za aina hii katika jamii yake.

(Vii) inaweza kutumia fursa hii kujenga uhusiano wa karibu na wahojiwa. Hili litamwezesha kupata habari za kutegemewa zaidi kwa utafiti huu na pengine nyingine za baadaye.

(viii) Anaweza hata kurekebisha maswali yake ya utafiti hapo hapo kulingana na mwongozo anaopewa na washiriki wenzake.

(ix) Uwasilishaji katika mazingira halisi huınpa picha kamili ya aina, sifa, na majukumu ya wimbo anaotafitia.

(x) Ni njia ya kukinga dhidi ya kupotea au kufısidiwa kwa data/ habari kwani anazikusanya papo hapo.

(xi) Hurahisisha uchanganuzi na ufasiri wa data hani anaweza kutumia teknolojia kunasa na kuondoa mategu kwenye data hii hapo hapo, hivyo kuokoa muda wa kuhakikisha kwamba maswali yote yamejibiwa kama ambavyo angefanya iwapo angetumia, kwa mfano, hojaji.

6 x 1 = 6

Ufafanuzi utolewe iIi kutuzwa alama 1.

(b) Hi kudumisha utanzu wa semi, jamii inaweza:

(i) Kuufanyia utafiti utanzu huu iii kwa mfano, kulinganisha methali za jamii moja na nyingine.

(ii) Kuzihifadhi semi kama vile vitendawili na mafiımbo kwenye vitabu na kanda za sauti.

(iii) Kuhimiza utendaji wake kupitia kwa mfano, uandaaji wa vikao vya kushindania utegaji na uteguaji wa vitendawili.

(iv) Kufundisha vipera vya utanzu huu kwa mtindo linganishl: kwa mfano, uwasilishaji wa vitendawili katika jamii mbalimbali.

(v) Kuzitumia katika uwasilishaji wa tanzu nyingine za Fasihi Simulizi. Kwa mfano, kutumia vitendawili katika uwasilishaji wa ngano, kikawa katika fomyula ya kumalizia. Kupitia vyombo vya habari. Kwa mfano, mafumbo yanaweza kuwasilishwa kupitia vyombo vya habari.

(vii) Kutumla vipera vyake katika mawasiliano ya kila siku. Kwa mfano, methali zinaweza kutumiwa katika vikao rasmi. Hii ni njia moja ya kuwahimiza wanajamii kuzifanyia utafiti ili kujua kwa mfano, muktadha ambamo zilitumika.

Kuzituınia kama nyenzo za kufunzia lugha. Kwa mfano, vitanza ndimi vinaweza kutumiwa katika matamshi. Chemsha bongo zinaweza kutumiwa kufunzia somo.

(ix) Kuwarithisha vijana. Kwa mfano kwa kuwahusisha katika utegaji na uteguaji wa vitendawili